امن لاءِ ڪڍيل لانگ مارچ جون ڪي يادگار ڳالهيون : ڄام ساقي
By Jam Saqi
http://kawish.asia/Articles1/Jam%20Saqi/2006/19%20Jun%2006.htm
1991ع ۾ ٻي آڪٽوبر تي مون پريس ڪانفرنس ڪري اهو اعلان ڪيو هو ته اسان 10 ڊسمبر 1991ع تي، جيڪو انساني حقن جوعالمي ڏينهن آهي، سنڌ ۽ پنجاب جي بارڊر يعني ڪمون شهيد کان پيادل لانگ مارچ ڪنداسين.
. 2 آڪٽوبر تي پريس ڪانفرنس ڪرڻ جوسبب اهو هو، جو سنڌ جا نوجوان 2 آڪٽوبر تي يوم غيرت ملهائيندا آهن. دراصل 1978ع جي سيپٽمبر جي آخر يا پهرين آڪٽوبر ڌاريڊاڪٽر شيرين سومرو سان زيادتيءَ وارو مشهور واقعو ٿيو هو. ان خلاف سنڌ يونيورسٽي، لياقت ميڊيڪل ڪاليج ۽ انجنيئرنگيونيورسٽي جي نوجوانن جلوس ڪڍيا. هڪ جلوس سامهون فوجي ٽرڪ اچي وئي هئي، جنهن تي فائر جي نتيجي ۾ هڪ فوجي جوانمارجي ويو هو. ان واقعي جو ڪيس علي حيدر شاهه، قادر بخش جتوئي، سرفراز ميمڻ سميت ٻه سئو کن شاگردن مٿان قائم ڪيو ويو.ٻئي سال کان شاگردن اهو طئي ڪيو، ته اڳتي هر سال 2 آڪٽوبر کي ”يوم غيرت“ ڪري ملهايو ويندو.
. 1991ع دوران سنڌ ۾ بظاهرڄام صادق جي حڪومت هئي. سنڌ ۾ امن امان جي صورتحال تمام خراب هئي. ڦرون ۽ ڌاڙا ايترا عام هئا، جو شام کان پوءِ ڪو گهراننڪري ڪو نه سگهندو هو. اسان جيڪي چار پنج مطالبا رکيا هئا، تن مان ٻه چار اهي به هيا ته ڌاڙيلن کي عام معافي ڏني وڃي ياٻهراڙين جي مسڪين ماڻهن کي به هٿيار ڏنا وڃن، ته جيئن اهي پنهنجي حفاظت پاڻ ڪري سگهن. انعامي، نيلامي ۽ سرڪاري زمينونبي زمين مقامي هارين ۾ ورهايون وڃن ۽ هارين جون بي دخليون بند ڪيون وڃن.
. 2 آڪٽوبر تي پريس ڪانفرنس ڪرڻ جوسبب اهو هو، جو سنڌ جا نوجوان 2 آڪٽوبر تي يوم غيرت ملهائيندا آهن. دراصل 1978ع جي سيپٽمبر جي آخر يا پهرين آڪٽوبر ڌاريڊاڪٽر شيرين سومرو سان زيادتيءَ وارو مشهور واقعو ٿيو هو. ان خلاف سنڌ يونيورسٽي، لياقت ميڊيڪل ڪاليج ۽ انجنيئرنگيونيورسٽي جي نوجوانن جلوس ڪڍيا. هڪ جلوس سامهون فوجي ٽرڪ اچي وئي هئي، جنهن تي فائر جي نتيجي ۾ هڪ فوجي جوانمارجي ويو هو. ان واقعي جو ڪيس علي حيدر شاهه، قادر بخش جتوئي، سرفراز ميمڻ سميت ٻه سئو کن شاگردن مٿان قائم ڪيو ويو.ٻئي سال کان شاگردن اهو طئي ڪيو، ته اڳتي هر سال 2 آڪٽوبر کي ”يوم غيرت“ ڪري ملهايو ويندو.
. 1991ع دوران سنڌ ۾ بظاهرڄام صادق جي حڪومت هئي. سنڌ ۾ امن امان جي صورتحال تمام خراب هئي. ڦرون ۽ ڌاڙا ايترا عام هئا، جو شام کان پوءِ ڪو گهراننڪري ڪو نه سگهندو هو. اسان جيڪي چار پنج مطالبا رکيا هئا، تن مان ٻه چار اهي به هيا ته ڌاڙيلن کي عام معافي ڏني وڃي ياٻهراڙين جي مسڪين ماڻهن کي به هٿيار ڏنا وڃن، ته جيئن اهي پنهنجي حفاظت پاڻ ڪري سگهن. انعامي، نيلامي ۽ سرڪاري زمينونبي زمين مقامي هارين ۾ ورهايون وڃن ۽ هارين جون بي دخليون بند ڪيون وڃن.
اسان 10 ڊسمبر تي سنڌ ۽ پنجاب جي بارڊر کان، جتي سنڌ ۽ پنجاب ملن ٿا (يا جتان جدا ٿا ٿين)، اتان پنجاب واري پاسيکان سفر شروع ڪيو.
. اسان سان ساڻ هڪ ريڙهو هو، جنهن تي ڪجهه اهم ڪتاب رکيل هئا. انهن مان قرآن شريف ڊاڪٽر خالد محمودسومرو، شاهه جو رسالو سنڌي ادبي سنگت جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل تاج جويو، گيتا ڪوٽڙيءَ جي هندو پنچائت، جڏهن تهبائيبل پادري خادم گل ڏنو هو، جيڪو منارٽي گاسپل چرچ جو سربراهه آهي. اسان ڏٺو ته بارڊر جي پرئين ڀر پنجاب جي پوليس هئي ۽اورئين ڀر سنڌ پوليس ۽ رينجرس جا دستا هئا. مارچ شروع ڪرڻ وارن ۾ وهاب پندراڻي، رمضان ميمڻ، بلوچستان وارو حيدر ڇلگريفرهاد ۽ ٻيا ڪجهه دوست هئا. سنڌ مان عبدالرحمان عبدالله، محمد احمد علي سهرياڻي، عرس سيلرو، قادربخش سيلرو، مسرورچانڊيو،حامد علي عرف امن چانڊيو(جنهن سموري سفر ۾ ريڙهو ڌڪڻ جو ڪم سرانجام ڏنو) ۽ ٻيا به ڪافي دوست هيا..
ڀٽ ڌڻيءَ جا ٻه ٽي بيتپڙهي، اسان جي مارچ پنهنجو سفر شروع ڪيو. اوٻاوڙي مان مولانا عبيدالله ڀٽو(جمعيت علماءِ سنڌ وارو) ۽ ڪجهه ٻيا دوست اچيشامل ٿيا. شام ڏهرڪي ۾ پئي. اتي رات جي ماني ۽ راڳ رهاڻ ڀٽو برادرس پاران هئي، جن ۾ اختيار ڀٽو، ڊاڪٽر ظفر ۽ لياقت ڀٽو شاملآهن. انهن يارن وڏي ڪچهري ڪرائي، جنهن ۾ ڪافي صحافي، اديب ۽ معزز شهري اچي شامل ٿيا. اتي ئي رات جو اسان کي مشهورڌاڙيل ڪمانڊو شيخ پاران دعوت ملي ته سڄو قافلو وٽن ماني کائي. مون چيو ته اسان جو فقط هڪڙو شرط آهي، ته پهرين اهي همراههقرآن شريف تي هٿ رکن ته ٻيهر ڏوهه نه ڪندا، پوءِ سندن ماني ضرور کائينداسين. ڌاڙيل ڪمانڊو شيخ چوائي موڪليو ته شايد توهانکي خبر ڪانهي ته جيڪڏهن اسان قسم کنيو ته ٻن ٽن ڏينهن اندر ڀوتار ۽ پوليس گڏجي مارائي ڇڏيندا..
اڳتي هلي ٻئي ٽولي وارن به آڇڪئي ته سموري امن قافلي کي اجرڪون اوڍائڻ ٿا چاهيون. مون ساڳيو جواب ڏنو، ته قرآن شريف کڻو ته آئنده ڏوهه نه ڪندئو، پوءِ اکينتي- ۽ ان ٽولي به جواب ۾ اهو ئي چورائي موڪليو، جيڪو ڪمانڊو شيخ چورايو هو. يعني پوليس ۽ وڏيرن جو خوف. اسان ته لانگمارچ جو اعلان 2 آڪٽوبر تي ڪيو هو، پر پوءِ وري نومبر جي پهرئين هفتي ۾ ڪجهه ٻين دوستن ڏهين ڊسمبر بدران ڇهين ڊسمبر تيسکر مان لانگ مارچ شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو. ڪافي دوستن منٿون ڪري کين روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر همراهه نه مڙيا.
ڳالههرڳو ايتري هئي ته تاريخ ۾ پهريون لانگ مارچ ڪنهن جي نالي لکجي. ٻيو فرق به هو، ته اسان واري لانگ مارچ ۾ ڪا پجيرو ڪا نههئي، اهو واقعي پيادل مارچ هو. مارچ دوران کٻڙ سيلرو ۽ ڪامريڊ نِم سيلرو انقلابي ڪلام ڳائيندا ٿي هليا، جنهن مارچ ۾ وڌيڪ جوشٿي پيدا ڪيو. آواز به واهه جو اٿن.
. اسان سان ساڻ هڪ ريڙهو هو، جنهن تي ڪجهه اهم ڪتاب رکيل هئا. انهن مان قرآن شريف ڊاڪٽر خالد محمودسومرو، شاهه جو رسالو سنڌي ادبي سنگت جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل تاج جويو، گيتا ڪوٽڙيءَ جي هندو پنچائت، جڏهن تهبائيبل پادري خادم گل ڏنو هو، جيڪو منارٽي گاسپل چرچ جو سربراهه آهي. اسان ڏٺو ته بارڊر جي پرئين ڀر پنجاب جي پوليس هئي ۽اورئين ڀر سنڌ پوليس ۽ رينجرس جا دستا هئا. مارچ شروع ڪرڻ وارن ۾ وهاب پندراڻي، رمضان ميمڻ، بلوچستان وارو حيدر ڇلگريفرهاد ۽ ٻيا ڪجهه دوست هئا. سنڌ مان عبدالرحمان عبدالله، محمد احمد علي سهرياڻي، عرس سيلرو، قادربخش سيلرو، مسرورچانڊيو،حامد علي عرف امن چانڊيو(جنهن سموري سفر ۾ ريڙهو ڌڪڻ جو ڪم سرانجام ڏنو) ۽ ٻيا به ڪافي دوست هيا..
ڀٽ ڌڻيءَ جا ٻه ٽي بيتپڙهي، اسان جي مارچ پنهنجو سفر شروع ڪيو. اوٻاوڙي مان مولانا عبيدالله ڀٽو(جمعيت علماءِ سنڌ وارو) ۽ ڪجهه ٻيا دوست اچيشامل ٿيا. شام ڏهرڪي ۾ پئي. اتي رات جي ماني ۽ راڳ رهاڻ ڀٽو برادرس پاران هئي، جن ۾ اختيار ڀٽو، ڊاڪٽر ظفر ۽ لياقت ڀٽو شاملآهن. انهن يارن وڏي ڪچهري ڪرائي، جنهن ۾ ڪافي صحافي، اديب ۽ معزز شهري اچي شامل ٿيا. اتي ئي رات جو اسان کي مشهورڌاڙيل ڪمانڊو شيخ پاران دعوت ملي ته سڄو قافلو وٽن ماني کائي. مون چيو ته اسان جو فقط هڪڙو شرط آهي، ته پهرين اهي همراههقرآن شريف تي هٿ رکن ته ٻيهر ڏوهه نه ڪندا، پوءِ سندن ماني ضرور کائينداسين. ڌاڙيل ڪمانڊو شيخ چوائي موڪليو ته شايد توهانکي خبر ڪانهي ته جيڪڏهن اسان قسم کنيو ته ٻن ٽن ڏينهن اندر ڀوتار ۽ پوليس گڏجي مارائي ڇڏيندا..
اڳتي هلي ٻئي ٽولي وارن به آڇڪئي ته سموري امن قافلي کي اجرڪون اوڍائڻ ٿا چاهيون. مون ساڳيو جواب ڏنو، ته قرآن شريف کڻو ته آئنده ڏوهه نه ڪندئو، پوءِ اکينتي- ۽ ان ٽولي به جواب ۾ اهو ئي چورائي موڪليو، جيڪو ڪمانڊو شيخ چورايو هو. يعني پوليس ۽ وڏيرن جو خوف. اسان ته لانگمارچ جو اعلان 2 آڪٽوبر تي ڪيو هو، پر پوءِ وري نومبر جي پهرئين هفتي ۾ ڪجهه ٻين دوستن ڏهين ڊسمبر بدران ڇهين ڊسمبر تيسکر مان لانگ مارچ شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو. ڪافي دوستن منٿون ڪري کين روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر همراهه نه مڙيا.
ڳالههرڳو ايتري هئي ته تاريخ ۾ پهريون لانگ مارچ ڪنهن جي نالي لکجي. ٻيو فرق به هو، ته اسان واري لانگ مارچ ۾ ڪا پجيرو ڪا نههئي، اهو واقعي پيادل مارچ هو. مارچ دوران کٻڙ سيلرو ۽ ڪامريڊ نِم سيلرو انقلابي ڪلام ڳائيندا ٿي هليا، جنهن مارچ ۾ وڌيڪ جوشٿي پيدا ڪيو. آواز به واهه جو اٿن.
ان دوران محترمه بينظير ڀٽو صاحبه پيپلز پارٽي وارن کي نياپو موڪليو ته ڄام ساقي وارن جو شاندار استقبال ڪيو وڃي.ان بعد ائين ئي ٿيو. اسان وارو لانگ مارچ طويل هو، تنهن ڪري ڪو به، ڪنهن به وقت تعاون ۽ قرب ڪري پيو سگهي. پيپلز پارٽي تماموڏي پارٽي آهي ۽ جتي ڪٿي هجڻ ڪري هر جاءِ تي رش ۽ ڳاهٽ ٿي ويندا هئا. رات جو منزل واريءَ جاءِ تي ڪامپٽيشن هوندي هئي، تهڪير ٿو قافلي کي ترسائي ۽ رات جي ماني ۽ صبح جي نيرن ڪرائي. اسان سان گڏ هڪ ننڍڙي ٽرڪ به هئي، جنهن ۾ هنڌ بسترا به ساڻهئا، پر اهي گهڻو ڪري کولڻ جي نوبت ئي ڪا نه ٿي آئي.
ڏهرڪي مٽيندي سائين غلام شاهه(اڳوڻو چيئرمين جيئي سنڌ قومي محاذ) ۽ڀاڻس لال شاهه آيا. پنهنجي ڳوٺ به وٺي ويا ۽ ڪافي سارو پنڌ به گڏجي هليا. سکر تائين پهچندي پير سُڄي پيا. خيرپور پهچندي جُتيٽٽي پئي، جنهن بعد انقلابي شاعر منصور ميراڻيءَ جاگر آڻي ڏني.
واضح رهي ته منصور ميراڻي نه رڳو صحافي، پر انقلابي شاعربه آهي. مشهور نغمو”جنڊ جُڙي، مال ڇڙي، رات کٽي ٿي“ به سندس ئي آهي.
خيرپور ۾ رهائش ۽ دعوت سائين منظور وساڻ جي ڀاءُوٽ هئي. مطلب ته سنڌ سڄي ٻري اٿي هئي.
ڏهرڪي مٽيندي سائين غلام شاهه(اڳوڻو چيئرمين جيئي سنڌ قومي محاذ) ۽ڀاڻس لال شاهه آيا. پنهنجي ڳوٺ به وٺي ويا ۽ ڪافي سارو پنڌ به گڏجي هليا. سکر تائين پهچندي پير سُڄي پيا. خيرپور پهچندي جُتيٽٽي پئي، جنهن بعد انقلابي شاعر منصور ميراڻيءَ جاگر آڻي ڏني.
واضح رهي ته منصور ميراڻي نه رڳو صحافي، پر انقلابي شاعربه آهي. مشهور نغمو”جنڊ جُڙي، مال ڇڙي، رات کٽي ٿي“ به سندس ئي آهي.
خيرپور ۾ رهائش ۽ دعوت سائين منظور وساڻ جي ڀاءُوٽ هئي. مطلب ته سنڌ سڄي ٻري اٿي هئي.
خيرپور کان نڪرڻ شرط مٿين جو نياپو اچي مليو ته جيڪي ذاتي طرح کپيوَ، اهو گهُرو، باقي مطالبن تان هٿ کڻو. ظاهرآهي ان جو جواب انڪار ۾ ئي وڃڻو هو، سو ويو. مون کي ياد آيو ته 1983ع ۾ سکر جيل ۾ ايم آر ڊي جي هڪ اڳواڻ مير هزار خانبجاراڻيءَ پڇيو هو ته،”ڪامريڊ اوهين جو دوستن کي ڪنڌ تي چمي ڏيندا آهيو، ان جو مطلب ڇا آهي؟“. مون چيو هو ته ”مير صاحب!جيئن سنڌيءَ ۾ سُر سورٺ سِر جي صدا آهي، تيئن هي به سِر جو سوال آهي“. مير صاحب چيو، ”ماري ڇڏيئه..“ مون چيو ”ميرصاحب ڳالهه ٻڌڻ کان پوءِ ته ائين نه چئو. پٺاڻڪي چمي سمجهي ڀلي چئو ها“. سو هن سفر ۾ راڳ، اجرڪون ۽ چميون جام مليون.
اسينسفر ۾ ڪنڊياري تائين پهتاسين ته اتي جانڻ چن صوفي سائينءَ جو فرزند ۽ ٻيا فقير اچي مليا، جيڪي ڪچهري سان گڏ راڳ رهاڻ بهڪندا هئا. گهوٽڪي کان مٽيندي، سائين انور شاهه واري شهر جهان پور مان لنگهياسين. سجاده نشين سان پڻ ڪچهري ٿي ۽ سائين انورشاهه جي صوفياڻي شاعري ٻڌي روح کي راحت ملي وئي.
ٿورو اڳي وڌياسين، ته مولوي شريف وٽ سائين جهنگل شاهه ۽ سائينوڏل شاهه مليا. ٻئي ڀائر قربائتا اهڙا، جو ڳالهه ئي نه پڇو. پوءِ ڪچهرين لاءِ سائين جهنگل شاهه مست پنهنجو پٽ علي شاهه به اسانسان گڏ روانو ڪيو. فرمائش رڳو ايتري ڪيائون، ته پنج منٽ اتي هلي ويهو، جتي اسان جو بابو مرحوم ويهندو هو. ڇاڪاڻ ته اسان کياهو ٻڌايو ويو آهي ته توهان نيٺ سڀني کي ڳنڍي هڪ جاءِ تي آڻيندئو.
اسينسفر ۾ ڪنڊياري تائين پهتاسين ته اتي جانڻ چن صوفي سائينءَ جو فرزند ۽ ٻيا فقير اچي مليا، جيڪي ڪچهري سان گڏ راڳ رهاڻ بهڪندا هئا. گهوٽڪي کان مٽيندي، سائين انور شاهه واري شهر جهان پور مان لنگهياسين. سجاده نشين سان پڻ ڪچهري ٿي ۽ سائين انورشاهه جي صوفياڻي شاعري ٻڌي روح کي راحت ملي وئي.
ٿورو اڳي وڌياسين، ته مولوي شريف وٽ سائين جهنگل شاهه ۽ سائينوڏل شاهه مليا. ٻئي ڀائر قربائتا اهڙا، جو ڳالهه ئي نه پڇو. پوءِ ڪچهرين لاءِ سائين جهنگل شاهه مست پنهنجو پٽ علي شاهه به اسانسان گڏ روانو ڪيو. فرمائش رڳو ايتري ڪيائون، ته پنج منٽ اتي هلي ويهو، جتي اسان جو بابو مرحوم ويهندو هو. ڇاڪاڻ ته اسان کياهو ٻڌايو ويو آهي ته توهان نيٺ سڀني کي ڳنڍي هڪ جاءِ تي آڻيندئو.
No comments:
Post a Comment